Milli Eğitim Bakanlığı, resmî eğitim kurumlarının öğretmen ihtiyacını karşılamak amacıyla Eğitim ve Öğretim Hizmetleri Sınıfında 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’nun 4/B maddesi kapsamında sözleşmeli olarak istihdam edilmek üzere 13 bin öğretmen ataması yapacak. İlk defa görevlendirme biçimiyle sözleşmeli yapılacak olar öğretmen atamalarına başvurular MEB’in http://personel.meb.gov.tr adresinde yayınlanmakta olan 2008-2 Öğretmenlik İçin Başvuru ve Atama Kılavuzu’nda belirtilen şartlara göre yapılacak.

-BAŞVURULAR 22 EKİM’DE BAŞLIYOR-

Öğretmen adayları, 22-31 Ekim 2008 tarihleri arasında, http://personel.meb.gov.tr veya http://ilsis.meb.gov.tr adreslerinden giriş yaparak elektronik ortamda başvuruda bulunabilecekler. Başvurular, il ya da ilçe Millî Eğitim Müdürlüklerinde oluşturulan başvuru bürolarından herhangi birinde onaylatıldıktan sonra resmî hâle gelecek. Başvurularda ücret alınmayacak.

-ATAMALAR 5 KASIM’DA BİLGİSAYAR ORTAMINDA-

Atamalar ise, 5 Kasım 2008 tarihinde bilgisayar ortamında gerçekleştirilecek ve aynı gün MEB’in http://personel.meb.gov.tr adresinden duyurulacak. Görevlendirilenler, 14 Kasım 2008 tarihinden itibaren görevlendirildikleri il Millî Eğitim Müdürlüklerine, kılavuzda istenilen belgelerle birlikte bizzat başvurarak göreve başlayacaklar. En fazla atama 3 bin 696 öğretmenle sınıf öğretmenliğinde olurken, İngilizce için bin 396, Türk Dili ve Edebiyatı için 731, İlköğretim Matematik Öğretmenliği için ise 700 kontenjan belirlendi.

-ATAMA YAPILACAK ALANLAR VE SAYISI-

Sözleşmeli öğretmenlik için başvuru yapılacak alanlar, alanlar bazında taban puanlar ve kontenjanlar ise şöyle:

ALAN TABAN PUAN KONTENJAN

Acil Tıp Teknisyenliği 50 13

Ahşap Teknolojisi-1 80 13

Anestezi 50 1

Beden Eğitimi 70 258

Bilişim Teknolojileri 60 307

Biyoloji 80 176

Büro Yönetimi ve Sekret. 75 3

Coğrafya 70 308

Çevre Sağlığı 70 1

Çocuk Gelişimi ve Eğitimi 60 119

Din Kültürü ve Ahlak Bil. 50 400

Diş Protez 45 1

El Sanatları Teknolojisi-1 65 1

Elektrik-Elektronik Tek.-1 85 30

Felsefe 75 141

Fen ve Teknoloji/Fen Bilg. 85 783

Fizik 85 164

Giyim Üretim Teknolojisi 80 8

Görme Engelliler Sınıfı Öğ 50 2

Güzellik ve Saç Bakım Hiz. 55 12

İ.H.L. Meslek Dersleri 50 71

İHL Meslek Dersleri Arapça 50 9

İlköğretim Matematik Öğ. 80 700

İngilizce 65 1.396

İnşaat Teknolojisi-1 70 6

İşitme Engelliler S. Öğr. 60 5

Kimya 80 170

Kuyumculuk Teknolojisi 50 2

Laboratuvar 50 9

Makine Teknolojisi-1 70 6

Matematik 80 640

Medikal Bakım 55 10

Metal Teknolojisi 70 9

Motorlu Araçlar Tek. 75 2

Muhasebe ve Finansman 80 34

Müzik 50 163

Okul Öncesi Öğretmenliği 70 530

Pazarlama ve Perakende 80 1

Rehber Öğretmen 50 450

Resim İş/Resim/Görsel San. 65 100

Sınıf Öğretmenliği 75 3.696

Sosyal Bilgiler 80 449

Tarih 80 239

Teknoloji ve Tasarım 50 199

Tesisat Tek. ve İklim. 75 6

Tıbbî Sekreterlik 75 5

Toplum Sağlığı 70 1

Türk Dili ve Ed./Dil ve An.60 731

Türkçe 80 521

Veteriner Sağlık 50 1

Yiyecek İçecek Hizmetleri 70 8

Zihin Engelliler Sınıfı Ö. 50 90

TOPLAM — 13.000

UEFA Yönetim Kurulu, yaptığı son toplantıdan sonra Türkiye Futbol Federasyonu’na gönderdiği genelgeye göre, 2008-2009 sezonunda Turkcell Süper Lig’i şampiyon olarak bitiren takım, 2009-2010 sezonunda UEFA Şampiyonlar Ligi’ne eleme turu oynamadan direkt olarak katılacak.

Bunun yanı sıra UEFA kulüpler sıralamasında 11′inci sırada yer alan Türkiye, bu sayede 2009–2010 sezonunda UEFA Avrupa Ligi adını alacak UEFA Kupası’na 3 takım gönderecek.

UEFA bir yenilik yaparak 2010 Şampiyonlar Ligi Finali’nin 22 Mayıs 2010 Cumartesi günü oynanmasını kararlaştırdı.

UEFA Kupası’nda köklü değişiklik

Avrupa Futbol Federasyonları Birliği (UEFA), UEFA Kupası’nın gelecek sezondan itibaren “UEFA Avrupa Ligi” adı altında gerçekleştirileceğini açıkladı.

UEFA’nın resmi internet sitesinde yapılan açıklamada, adının yanı sıra statüsünde ve logosunda da değişiklik yapılan kupada, takımların gelecek sezondan itibaren deplasmanlı lig usulüne göre mücadele edeceği belirtildi. Eski statüye göre grup maçlarında A takımının B takımıyla sadece 1 kez karşılaştığı kupada, bundan böyle her takım kendi sahasında ağırladığı takıma ayrıca konuk olacak.

Öte yandan logosu daha önce mavi, yeşil ve lila renklerinden oluşan kupa olan UEFA Kupası, yeni adıyla birlikte sarı ve kırmızı renklerinin oluşturduğu bir futbol topuyla temsil edilecek.

UEFA Başkanı Michel Platini, konuyla ilgili yaptığı açıklamada, “Yapılan değişiklikler UEFA ve Avrupa futbolu için son derece büyük önem taşıyan bu turnuvaya daha çok taraftar, daha çok oyuncu ve daha çok kulüp sağlayacak. Beni son derece tatmin eden bu yeni format, UEFA Avrupa Ligi’ne başarılı bir ivme kazandıracaktır” diye konuştu.

Milli Eğitim Bakanlığı (MEB), 2009-2010 yılından itibaren, okul öncesinde pilot olarak ”zorunlu eğitime” geçmeyi planlıyor.

MEB, okul öncesi alanda okullaşma oranları en yüksek 30 il belirleyerek, bu çerçevede hazırlık çalışması yapmaları talimatı verdi.

MEB Okulöncesi Eğitim Genel Müdürü Remzi İnanlı, AA muhabirine yaptığı açıklamada okul öncesi eğitimde okullaşma oranlarını yükseltmeyi hedeflediklerini belirtti. Bu çerçevede yapılan çalışmaları anlatan İnanlı, geçen yılın verilerine göre yüzde 30 düzeyinde olan okullaşma oranının bu yıl gerçekleşen kayıtlarla yüzde 35′e yükselmesini beklediklerini kaydetti. Okullaşma oranını 2013 yılında yüzde 50′ye çıkarmayı amaçladıklarını ifade eden İnanlı, okul öncesi eğitim çağı olarak kabul edilen 36-72 ay arasında her bir yaş grubunda 1 milyon 100 biner çocuk bulunduğunu belirtti.

Okul öncesi eğitimin zorunlu hale getirilmesi amacıyla çalışma başlattıklarını bildiren İnanlı, okullaşma oranları en yüksek olan 30 il belirleyerek bu illere birer yazı gönderildiğini ifade etti. İnanlı, yazıda illerden 60-72 ay (ilköğretime başlama yaşından önceki yaş olan 6 yaş) yaş grubu çocukları için okul öncesi eğitiminin zorunlu tutulmasına yönelik hazırlık çalışması yapmalarının istendiğini söyledi.

İnanlı, bu illerin okullaşma oranları yüzde 40′ın üstündeki Amasya, Artvin, Bilecik, Bolu, Burdur, Çanakkale, Çankırı, Denizli, Edirne, Eskişehir, Gümüşhane, Kırklareli, Kırşehir, Kütahya, Muğla, Nevşehir, Rize, Sakarya, Sinop, Trabzon, Tunceli, Uşak, Yozgat, Bayburt, Karaman, Kırıkkale, Bartın, Ardahan, Yalova ve Kilis olduğunu belirtti.

İnanlı bu illerden okul, öğretmen ve çocuk sayılarının, bu alandaki ihtiyaçlarının belirlenmesine yönelik çalışma yürütmelerinin istendiğini ifade ederek, gelen sonuçlara göre durum değerlendirmesi yapılacağını anlattı. Bu değerlendirme sonucuna göre uygun görülen illerde ”okul öncesinde zorunlu eğitime geçilmesi” için pilot uygulama başlatılacağını bildiren İnanlı, uygulamaya 2009-2010 yılında geçmeyi hedeflediklerini dile getirdi.

”20 BİN ÖĞRETMEN İHTİYACI OLUR”

Soru üzerine, okul öncesi eğitimin zorunlu olmasına ilişkin pilot uygulama için kanun gerekmediğini belirten İnanlı, ”(Türkiye genelinde okul öncesinde zorunlu eğitime geçilecek) denilirse o zaman kanun gerekir. Ancak pilot uygulama için gerekmiyor” dedi.

Okullaşma oranları göz önünde bulundurularak okul öncesinde zorunlu eğitime yapılacak illerin değerlendirilmesinin sürekli olacağını kaydeden İnanlı, illerden gelecek raporların bu alanda önlerini görmelerini sağlayacağını ifade etti.

İnanlı, Türkiye genelinde zorunlu eğitime geçilmesi durumunda 20 bin öğretmene ihtiyaç duyulacağını sözlerine ekledi.

Okul öncesinde sadece 6 yaş grubunda zorunlu eğitime geçilmesi durumunda, okul öncesi ve ilköğretimle birlikte zorunlu eğitim süresi toplam 9 yıla çıkmış olacak.

Okul öncesi eğitimi 36-72 ay (3-6 yaş) arasındaki çocukları kapsıyor. 6 yaşını tamamlayıp 7 yaşına giren çocuklar ilköğretime başlıyor.

OKUL ÖNCESİNDE DURUM

2007-2008 eğitim-öğretim yılı verilerine göre, Türkiye’de okul öncesi eğitimde 916 devlet anaokulunda, 755 özel anaokulunda ve ilköğretim okulları bünyesindeki toplam 20 bin 835 ana sınıfında 366 bin 209′u erkek, 335 bin 753′ü kız olmak üzere toplam 701 bin 962 çocuk eğitim alıyor. Bu okullarda 25 bin 650 kadrolu, 251 sözleşmeli öğretmen ve 16 bin 68 usta öğretici olmak üzere toplam 41 bin 969 kişi görev yapıyor.

Okul öncesinde 2004 yılından bu yana mobil ana okulları da hizmet veriyor. Aydın, Antalya, Balıkesir, Bayburt, Bursa, Gümüşhane, Konya, Malatya, Sakarya, Van, Denizli, Gaziantep,İstanbul ve Ankara’da toplam 22 mobil anaokulunda özellikle yoksul semtlerdeki çocuklar eğitime alınıyor.

AA

Kuzey Kutbu’nun Kanada kara suları içinde bulunan 4 bin yıllık buz dağlarının parçalandığı ve sürüklenmeye başladığı açıklandı.

Ontario eyaletine bağlı Peterborough şehrindeki Trent Üniversitesi bilim adamlarından Derek Mueller, bölgedeki en büyük buzullardan Markham buzdağından, ağustos ayında 50 kilometre karelik bir kütlenin, küresel ısınma sebebiyle kırılıp koptuğunu söyledi.

                                 Üniversitemiz Sosyal Bilimler Enstitüsünün II. Öğretim Tezsiz Yüksek Lisans Programına aşağıda belirtilen bilim dallarından 2008-2009 Öğretim Yılı Güz Yarıyılında öğrenci alınacaktır.

ENSTİTÜ ADRES VE TELEFONLARI

TANZİMAT DÖNEMİ EDEBİYATINA GİRİŞ

Yrd. Doç. Dr. Saadettin YILDIZ

      Osmanlı Devletinde Yenileşme Hareketleri

       İkbal devrini geride bırakan toplumlarda, genel adı “yenileşme” olan bir değişme çabası görülür. Her şeyin iyi gittiği günlerin değişik imkân ve nimetlerine yeniden kavuşma arzusu, moral sıkıntısına düşen her toplum için normaldir. XVI. yüzyılda en kuvvetli günlerini yaşayan ve dünya devletleri arasında seçkin bir yer edinmiş   bulunan  Osmanlı  Devleti de  gerilemeyi  önlemek ümidiyle -uzun yıllar süren- bir yenileşme macerasını yaşamak zorunda kalmıştır.

       Kılıcı iki taraflı kesen ve yüzyıllarca üç kıtaya hükmeden bir milletin, düşüşe geçtiğini fark eder etmez, kurtuluş için çırpınmaya başlaması, kaçınılmaz olarak, telâş, ümitsizlik ve güvensizlik de doğurmuş; alınan tedbirlere rağmen çöküşün sürmesi ise, başta devlet adamları olmak üzere bütün aydınlarda tamamen dağılıp perişan olma korkusu uyandırmıştır. Bu korku ve telâşla, çare aramaya başlayan aydınların çok sayıda “reçete” ortaya attıkları görülür. Teklifler arasında bünyedeki sarsıntıyı kısmen hafifletebilecek tedbirler bulunduğu gibi, bünyeye –o zamanki sosyal ve kültürel şartlar gereği- ağır gelecek olanlar da vardır. Devlet adamları ve aydınların alınacak tedbirler hakkında tam bir fikir birliğinin bulunmayışı, dış devletlerin müdahaleleri, sistemi yenilemenin çok uzun zaman istemesi, iyi yetişmiş yönetici sayısının azlığı gibi sebeplerle, düşünülen tedbirlerin yeterince tartışılamadığı ve yürürlüğe konulmasında kararsızlık gösterildiği de bilinen hususlardandır.

       Metternich’in şu sözleri, Osmanlı’nın yenileşme için şart gördüğü tedbirlerde hataya düştüğünü, doğru olanı uygulamada da gerekli kararlılığa sahip olmadığını açık şekilde ortaya koymaktadır: “Bence (II. Mahmud’un) yapmış olduğu en büyük hatâ, icraat ve teşebbüslerinin esaslarına ve hakiki mahiyetlerine atfetmesi lâzım gelen ehemmiyeti ve kıymeti onların şekline vermiş olmasıdır. (…) Sultan Mahmud’un icraati hakkında bir devlet adamı sıfatıyla vicdanımı yoklayarak daima dermeyan edebileceğim bir tenkit de, padişahın millî fikirlere uygun olarak yapıldığı takdirde faydalar tevlid edebilecek bir hareket ve teşebbüsü, hiç tereddüt etmeyerek onu yabancı şekli ile nazara alması ve böylece tatbik ve icraya girişmesidir.”[1]

       II.Mahmud devrinde yürütülen yenileşme hareketleri, giyim-kuşamda, günlük hayatın düzenlenmesinde, teşrifatta Avrupa’ya benzeme gibi sathî meselelere fazla önem verildiği gerekçesiyle tenkit edilmiştir. Metternich’in “… atfetmesi lâzım gelen ehemmiyet ve kıymeti onların şekline vermiş…” şeklindeki tesbitinin temeli de budur. Ancak, Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılması ve yerine Asâkir-i Mansûre-i Muhammediye ordusunun kurulması, Harbiye ve Tıbbiye’nin açılması, Türkler hakkında yazılmış bazı kitapların çevirisi, Takvîm-i Vakaayi’in çıkarılması, Avrupa devletleriyle olan ticarî ilişkilerin arttırılması gibi önemli hizmet ve faaliyetlerin  bu devirde olduğunu da unutmamak gerekir.

       Fakat bu yenileşme hareketleri devletin özellikle askerî kanadında birtakım kıpırtılar meydana getirmiş olmakla beraber, geriye gidişi durduramamış, üstelik sosyal bünyede de yaralar açmıştır. Bu sebeple, devlet daha organize ve sistemli tedbirler almak zorunda kalmıştır.

       Tanzimat Dönemi

       “Batılılaşma”yı devletin kurtuluş çaresi olarak görenler, bunu bir an evvel ve devlet eliyle gerçekleştirmek için daha sistemli ve sürekli çalışmak gerektiğine inanıyorlardı. Sultan Mahmud’un ölümünden sonra oğlu Abdülmecid’in tahta çıkışı, batılılaşma konusundaki projelerini hayata geçirmekte ısrarlı olan Mustafa Reşid Paşa için -ki bu projeleri yüzünden Sultan Mahmud’un sert tedbirlerine de maruz kalmıştı- önemli bir fırsat oldu. Düşüncelerini Sultan Mecid’e anlattı ve onu ikna etti: Bir “ferman” çıkarılacak ve devletin bünyesinde esaslı değişikliklerin yapılacağı bizzat padişahın teminatı olarak ilân edilecekti. Ferman hazırlandı ve Şinâsî’nin “medeniyyet resûlü”  olarak gördüğü Mustafa Reşid Paşa, 3 Kasım 1839 günü, Gülhane’de bu “hatt-ı hümâyûn”u okudu.

         Fermanlarda Neler Var?

         Tanzimat Fermanı

       Tanzimat Fermanı, Osmanlı Devletinin değişim macerasında dönüm noktası olarak kabul edilir. Aslında, hem özündeki fikrî ve felsefî temel zayıflığı, hem de bu özün hayata geçirilmesindeki tıkanıklıklar sebebiyle kendine özel bir tesir kabiliyeti taşımamakla beraber, daha sonra yapılan hemen bütün düzenleme ve yenileştirme faaliyetlerine, lâfzen de olsa, temel teşkil etmesi bakımından sosyal ve siyasî tarihimizde önemli bir yeri bulunan bu fermanda, başlıca, şu hususlar yer almıştır:[2]

       *Osmanlı Devletinin kuruluşundan itibaren (son zamanlara gelinceye kadar) Kur’an hükümlerine ve şer’î kanunlara hakkıyla riayet edildiğinden, devletin gücü ve halkın refahı en üst seviyeye ulaşmış (idi.).

       *(Fakat) son yüz elli senedir, çeşitli sebeplerle, şeriate ve kanunlara uyulmadığından, eski kudret ve refah za’fa ve fakra dönüşmüştür. (Halbuki) şeriatin icaplarına göre yönetilmeyen memleketler pâyidâr olamaz.

       *İmar faaliyetleri, ticaret, ziraat vb. hususlarda Devlet-i Aliyye’nin hususî durumu göz önünde bulundurulmak suretiyle gerekli tedbirler alınırsa, beş on sene zarfında eski gücüne yeniden kavuşacaktır.

       *(Bu cümleden olarak) Devlet-i Aliyye ve memâlik-i mahrûsanın (Osmanlı ülkesinin)  iyi idare edilmesi zımnında bazı yeni kanunların konulması elzemdir.

       *Bu kanunların esas maddeleri, can emniyeti,ırz, namus ve malın koruma altında bulunması, âdil ve düzenli vergi, askerlik hizmetlerinin tanzimi… olacaktır.

       *Bu maddeler şu sebeplerden dolayı çok önemlidir: Dünyada can, ırz ve namustan daha yüce bir şey yoktur. İnsan bunları tehlikede görürse, mayasında hainlik yoksa bile, bu değerlerini koruyabilmek için, devlete zarar verebilecek birtakım faaliyetlere girişebilir. (Oysa) can ve namusundan emin olan kimse, sadakatten ayrılmaz, devlete isteyerek hizmet eder.

**Mal emniyeti yoksa, insan devlete ve millete ısınamaz; malından emin olursa vatanına daha çok bağlanır.

       **Devlet, ayakta kalabilmek için vergi alacaktır; fakat bu vergilerin adaletli olması gerekir.

       **Askerlik de vatanın muhafazası için mühimdir; fakat bir memleketten asker istenirken oranın kudretine bakılacak ve askerliğe belli bir süre tayin edilecektir.

       *(Can emniyetinin bir tezahürü olmak üzere) hiç kimse yargılanmadan idam cezasına çarptırılmayacak; (aynı minval üzere) kimse kimsenin can, mal, ırz ve namusuna tecavüzde bulunamayacak; yani devlet nasıl şahıs haklarına riayet ediyorsa, şahıslar da başka şahısların can, mal, ırz ve namusuna riayet edecektir. (Mal emniyetinin gereği olarak) bir kişi suç işlediyse onun bütün veresesini de töhmet altında bırakacak ve mirastan mahrum edecek şekilde mal müsaderesi (mala, mülke el konulması) yoluna gidilmeyecektir. Rütbeye, makama bakılmaksızın ve müslüman-gayrimüslim ayrımı yapılmaksızın, kanunların âmir hükümleri tatbik olunacaktır.

       *Gerekli kanun ve nizamlar, Ahkâm-ı Adliye (Adalet nazırlığı)[3] ve Meclis-i Vükelâ (kabine, hükûmet) âzâsınca meşveret yoluyla vaz’ ü tatbik edilecektir.

       *Bu haklar, padişah tarafından verilmiş olup yine onun teminâtı altındadır.

       Görüldüğü gibi, Tanzimat Fermanı -bazı maddeleri, bilineni ve mevcudu yeniden dile getiriyor olsa da- önemli mesajlar taşımaktadır. Ancak, fermanda vaad edilenlerin hayata geçirilmesinde bazı devlet adamlarının tutum ve uygulamaları hayli farklı olmuş; çeşitli kademelerdeki yöneticiler, kendi düşünce, niyet, alışkanlık ve menfaatleri doğrultusunda hareket etmişlerdir.

       Fermanda zikredilen “herkese eşit muamele”  yapılacağı hususunun gayrimüslim ahaliye daha fazla yarayacak gibi görünmesine rağmen, gerek din gayreti, gerekse millî, siyasî ve ideolojik menfaatleri icabı Hıristiyan tebaaya arka çıkan Avrupa devletleri, devlet adamlarımızın bu tutumundan hoşnut olmadıkları için -Rusya’ya karşı mukavemetimizde destek  şartı olmak üzere- “müsâvât” meselesinin yeniden ve daha açık bir biçimde ele alınarak resmiyete geçirilmesini istemeye başladılar. Devlet de, iç ve dış gaileler karşısında bunaldıkça yeni arayışlara girmek ve yeni tavizler vermek zorunda kaldı.

       Tanzimat Fermanı’ndan 16 yıl 3 ay 15 gün sonra, yine Sultan Mecid’in imzasıyla ilân edilen ve ilk fermana göre çok daha geniş “müsâvâtlar”  vaad eden Islahat Fermanı bu baskı ve arayışların eseridir.

            Islahat Fermanı (18 Şubat 1856)

       Bu ferman, gayrimüslim tebaaya imtiyazlar tanımak yönünden, Tanzimat Fermanı’na göre çok daha “keskin”dir. Sultan Abdülmecid, bu ikinci fermanında -özetle- şu hususları kabul ve tebliğ etmektedir:

       *(Allah’ın izniyle) tahta geçtiğimden bugüne kadar, her sınıftan tebaamın saadeti hususunda gösterdiğim himmetin semeresi müşahade edilmiş; mülk ve milletin ma’mûriyet ve zenginliği her geçen gün arttığı…

       *Gülhâne’de okunan Hatt-ı Hümâyûnum mucibince her din ve mezhebde bulunan bütün tebaam hakkında bilâistisna can, mal ve namus mahfûziyeti (güvenliği, koruma altında tutulacağı) va’d ü ihsan buyurulmuş olup şimdi bir daha te’kid ve te’yid (tekrarlama, doğrulama ve destekleme) kılınmakta; kâmilen fi’le çıkarılması (bütünüyle uygulanması) için tedbirler…

       *Ecdâdımız tarafından Hıristiyan tebaaya tanınmış olan imtiyazlar ve verilen haklar bir daha takrir…

       *Hıristiyan vesair gayrimüslim tebaanın her bir cemâatinin idaresinin ruhban ve avâmı arasından seçilecek âzâlardan meydana gelen bir meclisin hüsn-i mahfazasına (gerektiği gibi korumasına) havâle kılınması…

*Âyin yapmaya mahsus binaların tamir ve bakımının, âyin tertibinin herhangi bir kayda tâbî olmaması; hiç kimsenin kendi dinî ibâdetinden men’ edilmemesi; din değiştirmeye zorlanmaması; gayrimüslimlerin inançlarından dolayı aşağılanmaması…

       *Din ve milliyet farkı gözetilmeksizin her vatandaşın devlet hizmet ve memuriyetine kabul olunması; imtihan ve benzeri şartları yerine getiren herkesin askerî mekteplere, mülkiyeye kabul edilmesi…

       *Her cemâatin maârif ve sanâyie dair mektepler açabilmesi…

       *Gayrimüslimlerin medenî dâvâlarda rûhânî reislerine bağlı olmaları, cezâ dâvâlarının ise Türk hâkimler tarafından görülmesi…

       *Hapishanelerde insan haklarına riayet edilmesi, bedenî cezâya cevaz verilmemesi; bu yolda emir veren yetkili çıkarsa derhal cezalandırılacağı…

       *Sınıf ve cemâat farkı gözetilmeksizin vergi alınması…

       *Gayrimüslimlerin de bundan böyle askere alınması; ancak isteyenlerin bedel ödeyebileceği…[4]

*Memura yeterli ve düzenli maaş ödenmesi…                                         

       *Vilâyet, sancak ve kazâ meclislerinde Hıristiyanların da nüfusları oranında temsil edilmeleri…

       *Avrupa ilminden, sermâyesinden istifadeye bakılması…

       Fermanlar Şifâ Oldu mu?

       Tanzimat Fermanı nasıl sadra şifa olmadıysa, yaygın ifadesiyle, “gâvura gâvur demeyi yasaklayan”, azınlıklarla ilgili maddeleri hayli “coşkun” görünen ve Sadrazam Âlî Paşa, Hâriciye Nâzırı Fuad Paşa, Şeyhülislâm Ârif Efendi ile İngiltere, Fransa ve Avusturya elçilerinin de bulunduğu bir heyet tarafından hazırlanan Islahat Fermanı da bekleneni veremedi.

       Bir tarafta icraatları disiplin altına alınmak istenilen devlet adamları, diğer tarafta ülkenin bütün çilesini yüklendiği halde, özellikle ticaret sektörünün kaymağını yiyen azınlıklarla bir tutulmasına  -hattâ bazan onlardan daha geriye düşürülmesine- için için de olsa tepki gösteren müslüman halk, gelişmelerden hoşnut değildi. Ayrıca, Hıristiyan tebaanın bile şikâyetleri vardı. Bu hususu, devrin en dikkatli siyasi gözlemcilerinden Ahmed Cevdet Paşa’nın kaleminden takip edebiliriz:

       “Bu Ferman’ın hükmünce teba’a-i müslime ve gayr-i müslime  kâffe-i hukukda (her türlü hak ve hukukta) müsâvî olmak lâzım geldi. Bu ise ehl-i islâma pek ziyâde dokundu. Mukaddemâ musâlahaya esas ittihaz edilmiş (barışa esas kabul edilmiş) olan mevadd-ı erba’adan (dört maddeden) birisi Hıristiyanların imtiyâzâtı mes’elesi olup ancak istiklâl-i hükûmete dokunulmamak şartı ile mukayyed idi. Şimdi ise imtiyaz bahsi geride kaldı, bi’l-cümle hukuk-ı hükûmette teba’a-i gayr-i müslime ehl-i islâm ile müsâvî addolunuverdi. Ehl-i islâmdan birçoğu Âbâ ve ecdâdımızın kanıyla kazanılmış olan hukuk-ı mukaddese-i milliyyemizi bugün ga’ib ettik. Millet-i İslâmiye millet-i hâkime iken böyle bir mukaddes hakdan mahrum kaldı. Ehl-i islâma bir ağlayacak ve mâtem edecek gündür deyu söylenmeğe başladılar.

       Teb’a-i gayr-i müslime ise ol gün raiyyet silkinden (vergi veren tebaa, azınlık olmaktan) çıkıp millet-i hâkime ile tesâvî (eşitlik, denklik) kazanmış olduklarından anlarca bir yevm-i meserret idi. Lâkin patriklerin ve sâir rüesâ-yı rûhâniyyenin tavzifleri (ruhanî liderlerin görevlendirilmeleri, tayinleri)  Ferman’da münderic olduğundan anlar dahi hoşnud olamadılar ve bir de öteden beri Devlet-i Aliyye’de ehl-i islâmdan sonra rumlar ve ba’dehû ermeniler ve ba’dehû yahudiler derece derece mu’teber oldukları halde bu kerre cümlesi bir raddede tutulacaklarından rumların bazıları Devlet bizi yahudilerle beraber etti. Biz İslâm’ın tefevvukuna (üstün tutuluşuna) râzı idik  deyu i’tiraz eylediler. Binâenaleyh ol gün hava nasıl puslu ise arz odasında Ferman okunurken hazır olanlardan ekseri abûsü’l-vech (asık suratlı, somurtmuş) idi. Ancak bizim ziyy-i islâmda (müslüman kılığında) bulunan birtakım alafranga çelebilerin yüzlerinde eser-i beşâşet (güler yüz, neşe) görülüyordu ve bu makulelerden (bu cinsten) birtakım yâdgârlar[5] (edepsizler) dahî Teba’a-i gayr-i müslime ehl-i islâm içine yayılıp mahalleler mahlût olıcak (mahalleler karışık hâle gelince) emlâkimizin fiatı terakkî ve medeniyyet tevessü’ eder (emlâkimizin değeri artar, medeniyet yaygınlaşır) dedikleri ve bu vechile izhâr-ı memnuniyyet etdikleri (memnuniyet gösterdikleri) işidildi ve görüldü.

…

       Elhâsıl bu Islahat Fermanı’ndan dolayı millet-i islâmiyye dil-gîr (kırgın, gücenik) olarak vükelâ-yı hâzırayı  fasl ü mezemmet eder oldular.” (Devrin kabine üyelerini, yetkililerini çekiştirdiler, kınadılar)[6]

       Kısacası, bu zamana kadar resmî makamlarca yürütülen ıslahat hareketleri, sosyal ve siyasî bünyede esaslı bir iyileşme meydana getiremediği gibi, ısrarlı ve  çok yönlü müdahalelerle sarsılan, zayıflayan eski yapının yerine yeni bir sistem ikame edilemediği için devlet iyice zayıflamış; devlet adamları ve aydınlar arasında baş gösteren yenilikçi-muhafazakâr  çekişmesi de ciddî sıkıntılara yol açmıştır. Dış devletlerin, açılan kapıdan her fırsatta içeri girerek devleti yönlendirir pozisyona gelmeleri ise, milletin maneviyatı üzerinde yıkıcı etkiler bırakmıştır.

       Şu da var ki, yıllarca süren değişme-yenileşme çabaları, artık “resmî faaliyet” çerçevesini aşarak bir dünya görüşü, hattâ bir ideoloji mahiyetinde aydınların kafasında şekillenme istidadı göstermeye başlamıştır. Zorlayıcı tedbirlerin kısa vadede belli bir yere kadar ulaşma şansı mevcut ise de, toplumları köklü değişikliklere hazırlamada fikir ve sanat hareketlerinin daha geniş bir etkiye sahip olduğu ve özellikle sanat yoluyla halka ulaşan telkinlerin bir “yaşama felsefesi” hâline gelmesinin kolaylaştığı, örneklerle sabittir.

       Yenileşme Hareketleri Karşısında Aydınlar,           Sanatçılar ve  Devlet Adamları       

       Bu gerçeği yakından bilen aydınlar -ki II. Mahmud zamanından itibaren Avrupa’ya tahsil için gönderilen gençler, oralardan yenilikçi fikirler devşirerek dönmeye ve bu fikirlerini çeşitli yollardan yaymaya başlamışlardı- Osmanlı Devletini kurtarmak, toplumu yeni bir nizama kavuşturmak amacıyla fikir, sanat ve kültür faaliyetlerine giriştiler. Bu faaliyetlerde devletin çeşitli kademelerinde görevli olan kimseler öndeydiler. Çeşitli lâyiha, makale ve mektuplarla ortaya attıkları düşünceler Tanzimat edebiyatının fikir temellerinin atılmasında küçümsenmeyecek bir rol oynamıştır.

       Resmî görevlerle Avrupa’ya giden devlet adamlarının bazıları zengin intibalarla döndüler; oralarda gördüklerini gerek devlet yetkililerine ve gerekse halka aktardılar.

       Meselâ, Paris Sefareti Başkâtibi Mustafa Sâmî Efendi’nin Avrupa Risalesi  adlı kitapçığına göz atalım (bu risale, 1840 yılında Takvim-i Vakayi’de yayınlanmıştır).

       Gezip gördüğü ülke ve şehirlerin tabiî güzelliklerine de dikkat eden Mustafa Sâmî Efendi (öl.1855), şu hususları tesbit ediyor (sadeleştirilerek özetlenmiştir):

       *Avrupa’da hangi din ve mezhepten olursa olsun, liyakat sahibi olan kimse devlet hizmetinde istihdam olunur.

*Kadın-erkek bütün Avrupa ahalisi okur-yazardır.

*Eğitim-öğretim o derece ileridir ki dilsizler ve körler için özel kitaplar vardır. Benzeri sakatlarda kimseye muhtaç olmadan geçimlerini temin ederler. Akıl hastaları son derece rahat şartlarda tedavi edilir.

*Maliye, askeriye, şehircilik konuları öyle  esaslı düzenlenmiştir ki her iş saat çarkı gibi yürümektedir.

*Sağlık işleri fevkalade ileridir. Hastaneleri çok büyük, temiz ve rahattır. Buralarda gönüllü hemşireler çalışır.

       *Maddî refah yüksektir. İlim yoluyla öğrendiklerini pratik hayata uygulamışlardır.

       *Yolları düzgündür; yollarda istikametleri gösteren levhalar vardır.

       *Belediye hizmetleri çok iyi tanzim edilmiştir.

       *Avrupalı, dünyada en utanılacak şeyin atâlet olduğunu bildiğinden ilim ve fenne önem verir.

       *Toprakları o kadar verimli ve müsait olmadığı halde müreffeh yaşamaları ilim ve fen sayesindedir.

       *İlim ve fennin kaynağı İslâmiyettir. Memleketimizin toprağı verimli, insanı çalışkan ve fıtraten zeki olduğuna göre, kendi malımız olan ilim ve fenne sarılsak, Avrupalının o kadar uğraşarak ulaştığı seviyeye biz çok daha kısa zamanda ve kolaylıkla varırız. Bu suretle, başka memleketlerin erzak ve emtiasına ihtiyacımız kalmaz; onlara ödediğimiz paralarla memleketimizi imar ederiz. Fakir ve düşkünlerimizi çaresizlikten kurtarırız. Mesken, hastane, tekke, medrese yaparız. Zenginlerimiz çoğalır; hayır hasenat artmak suretiyle mescidler, camiler, çeşmeler yaparız; böylece âhiretimizi de ma’mur etmiş oluruz.[7]

       Mustafa Sâmî Efendi’nin gözlemleri oldukça ayrıntılı, dikkatleri güzeldir. Avrupa’dan örnek olarak getirilmesini arzu ettiği hususlar -salim bir düşünce yapısı  ve sağduyu ile tesbit edilmiş olması bakımından- dikkat çekici olduğu için, bu metin üzerinde uzunca durulmuştur. Ayrıca, bu risalenin muhtevası ile Islahat Fermanı’nın muhtevası arasındaki ortak noktalara dikkat edilmesi gerekir.

       Tabiî, Mustafa Sâmî Efendi’nin Tanzimat edebiyatının meydana gelişinde önemli bir etkiye sahip olduğu söylenemez. Bu hususta, birer hazırlayıcı, yol açıcı olarak, Ahmed Cevdet Paşa, Münif Paşa, Saffet Paşa, Sadullah Paşa, Sadık Paşa, Hoca Tahsin Efendi gibi, bilgileri yanında edebî kabiliyetleri de gelişmiş bulunan aydın devlet adamlarının etkileri daha fazladır.

       Bunlar arasında Münif Paşa ile Ahmed Cevdet Paşa’nın  yeri daha ileridedir.

            Ahmed Cevdet Paşa (1822-1895), Kırklareli’nin bir köyünden Lofça’ya göçen bir ailenin çocuğudur. İlk öğrenimini doğduğu yer olan Lofça’da yaptıktan sonra İstanbul’a geldi ve medrese öğrenimine başladı.  Devrin tanınmış hocalarından dersler aldı. İlahiyat, Hikmet (Felsefe), Arap Edebiyatı, Matematik, Arziyat (Jeoloji), Felekiyat  (Astronomi) okudu. Farsça öğrendi. Eski tarzda, hikemi şiirler yazdı.  Bu şiirlerin estetik seviye olarak yüksek olduğu söylenemez. Onun asıl başarı sağladığı edebiyat sahası tarih yazarlığı ve dilbilgisidir

            Çok çeşitli resmî görevlerde bulundu: Fuad Paşa ile birlikte Bükreş’e gitti (1848), Dârülmuallimîn Öğretmen okulu) müdürü ve  Meclis-i Maarif azası (1850), Fuad Paşa ile Mısır’a gitti (1853), Vakanüvislik görevine getirildi (1855), Meclis-i Âlî-i Tanzimat azası (1857), İşkodra Fevkalade Komiseri (1861), Bosna’da müfettiş (1863), Kozan Fevkalade Komiseri (1865), Vezirlik rütbesi verildi, kısa bir müddet Halep valiliği yaptı, Divân-ı Ahkâm-ı Adliye reisliğine getirildi. (1866), MecelleHeyeti Başkanı (1868), Bursa, Maraş, Suriye, yanya valiliklerinde bulundu. Adliye Nazırlığı  (5 defa), Maarif Nazırlığı (3 defa), Evkaf-ı Hümâyûn Nazırlığı (2 defa), Dahiliye Nazırlığı ve Ticaret Nazırlığı yaptı.

            Bu geniş görev yelpazesi, Ahmed Cevdet Paşa’nın hem siyaset, hem ilim, hem de kültür-sanat hayatının tamamıyle içinde yer aldığını ortaya koymaktadır.    

            Medrese ve tekke kültürünü alarak yetişen Cevdet Paşa’nın Reşid Paşa’yı yakından tanıması,  Paşa ölünceye kadar çevresinden ayrılmaması onun için iyi bir ufuk genişletme  fırsatı olmuştur.

            Değişik konularla ilgilendi ve önemli eserler kaleme aldı.  1855’te  Sadrazam Fuad Paşa ile birlikte kaleme aldığı Kavâid-i Lisân-ı Osmanî, Türkçenin doğru okunup yazılması ile ilgili kuralları anlatır. Almanca’ya da çevrilmiş olan bu eser, Encümen-i Dâniş’in ilk eseridir.[8]          

            Ahmed Cevdet Paşa’yı, “yenileşme hareketinin içinde yer alan, yeni nizamın bizzat tatbikçiliğini de yapan bir muhalif”  olarak değerlendirmek mümkündür. Meclis-i Âlî-i Tanzimat Âzalığı, Islahat Komisyonu Âzalığı, Şûrâ-yı Devlet Tanzimat Dairesi Reisliği, Meclis-i Maârif Âzâlığı ve Maârif Nâzırlığı gibi, yenilik hareketlerinin belirlenmesi, planlanması ve uygulanmasıyla ilgili meclis ve nezaretlerde görev alan Ahmed Cevdet Paşa, “devri gibi kurucu, yapıcı ve uzlaştırıcıdır. Devri gibi Avrupa’ya hayran bir medeniyetçidir. Terakkîye inanır.”[9]

            Fakat aynı zamanda, “Biz o zamanlar ileri gidiyoruz der iken ne kadar geri gittiğimizi ve kudretimizden ne kadar düştüğümüzü çok sonra anladık. (…) B